نظریه روانکاوی فروید :

اولین رویکرد به مطالعه رسمی شخصیت، روان کاوی،  انگیزش زیگموند فروید بود که کار خود را در سال های نزدیک به قرن 19 آغاز کرد. روانکاوی بر نیروهای ناهشیار تاکید دارد یعنی امیال جنسی و پرخاشگری بر پایه زیستی و تعارض های اجتناب ناپذیرکودکی به عنوان حکمان شکل دهندگان شخصیت. فروید نیروهای سوق دهنده شخصیت را غرایز عنوان کرد که عناصر اصلی شخصیت هستند یعنی نیروهای برانگیزاننده ای که رفتار را سوق می دهد و جهت را تعیین می کند (بتلهایم ، 1984؛ به نقل از عباسی وهمکاران،389).

به عقیده فروید آن چه سبب فعالیت رهپایی انسان می شود، انرژی کلی حیاتی است که از دو بخش سازنده و مخرب تشکیل می شود بخش سازنده، همان غرایز زندگی است که در خدمت انگیزه صیانت ذات بوده و می‌کوشد زندگی را حفظ کند. در نظریه فروید این انگیزه به شکل لیبید و یا نیروی حیاتی تجسم می یابد. در مقابل این نیرو، غریزه مرگ قرار دارد، که همواره سعی دارد ما را به سوی مرگ سوق دهدد این انگیزه شخص را به سوی خودآزاری، خودکشی در رفتارهای پرخاشگرانه سوق می دهد(کریمی، 1383).

از نظر فروید ساختار شخصیت انسان بر سه وجه است.

الف) نهاد: نهاد مرکب از غرایز، تمایلات و خواسته های شخص است. اصرار نهاد بر ارضای بدون قید و شرط این غرایز و تمایلات است به عبارت دیگر تابع اصل لذت است. انسان نهاد را به هنگام تولد با خود به دنیا می‌آورد و در تمام طول زندگی نیز آن را به همراه دارد. نهاد همیشه منبع شر و بدی نیست بلکه نهاد است که ما را به رفع نیازهایی مانند گرسنگی،تشنگی، گریز از خطرات و نظایر آن ها را بر می انگیزاند و فعالیت وا می دارد نهاد غالبا با من و من برتر در تعامل است و عمدتا تحت کنترل آن ها قرار دارد لیبیدو یا نیروی حیاتی نیز در نهاد تجسم می یابد (کریمی،1383).

ب) من یا خود : من از اصل واقعیت پیروی می کند، من سعی می کند عمل را به تاخیر اندازد تا فرصتی برای درک درست واقعیت به وجود آید فروید تایید داشت اگر چه کارکردهای من تا حدی مستقل از نهاد است اما من تمام انرژی خود را از نهاد می گیرد ( کرین 1934، ترجمه خوی نژاد و رجایی 1389).

ج ) من برتر یا فراخود : فروید معتقد است که من برتر از نهاد تشکیل شده است یک بخش آن وجدان است وجدان بخش انتقاد کننده من و تنبیه گر من برتر است بخش دیگر آن من ایده آل نامیده می شود و شامل خواسته های مثبت می باشد (کریمی 1932، ترجمه خوی نژاد و رجایی 1389).

فروید معتقد بود هریک از اعمال آدمی علتی دارد که ریشه آن را باید در یک انگیزه ناهشیار جستجو کرد و نه در دلیل معقولی که خود شخص ارائه می دهد او به طور کلی دیدگاهی منفی درباره طبیعت انسان داشت و معتقد بود آدمی را سایت های اساسی عمدتا جنسی و پرخاشگری، هدایت می کنند و آدمی مدام با جامعه ای که بر مهار این تکانه ها تاکید دارد در ستیز است( اتکینسون، 1971، ترجمع راهنی، 1382).

نظریه اریک اریکسون مراحل روانی اجتماعی اریکسون : اریکسون رشد شخصیت را به هشت مرحله روانی و اجتماعی تقسیم کرد. چهار مرحله اول شبیه مراحل دهانی، مقعدی، آلتی و نهفتگی فروید هستند. تفاوت عمده بین نظریه های آن ها بر این است که اریکسون ویژ گی های روانی و اجتماعی تاکید کرد در حالی که فروید بر عوامل زیستی تاکید داشت. اریکسون معتقد بود که فرایند رشد تحت تاثیر چیزی که وی آن را اصل اپی ژنتیک می نامید قرار دارد. منظور او از این اصطلاح این بود که نیروهای ارثی تعیین کننده مراحل رشد هستند. هر رویارویی ما با محیط بحران نامیده می شود بحران ما را ملزم می دارد انرژی غریزی خود را مطابق با نیازهای هر مرحله از چرخه زندگی متمرکز کنیم. هر مرحله رشد، بحران یا نقطه عطف خود را دارد که تغییراتی در رفتار و شخصیت ما ایجاب می کند، ما به این بحران با یکی از دو روش پاسخ می دهیم : روش ناسازگار او (منفی) یا روش سازگارانه (مثبت). فقط در صورتی که هر تعارضی را حل کرده باشیم شخصیت می تواند به تعالی و رشد خود  ادامه دهد. اریکسون همچنین اظهار داشت، هریک از هشت مرحله روانی – اجتماعی فرصتی را برای پرورش دادن نیروهای بنیادی فراهمی می کند. این نیرها زمانی نمایان می شوند که بحران به طور رضایت بخشی حل شده باشد. او معتقد بود نیروهای بنیادی وابسته به هم هستند و تا وقتی که نیروهای مربوط به مرحله قبلی تثبیت نشده باشد نیروی جدید نمی تواند رشد کند (شولتر 2003، ترجمه سید محمدی، 1386).

Sigmund freud

Bettelheim

ID

Ego

Crian

Superego

Etkinson

erikson

Sholtez

نظریه کارن هورنای

نیاز کودک به امنیت : هورنای اصولا با نظریه فروید موافق بود که سال های تخستین کودکی در رشد شخصیت بزگسالی اهمیت دارد. هورنای معتقد بود که نیروهای اجتماعی کودکی بر رشد شخصیت تاثیر می گذارد نه مراحل رشد همگانی و نه تعارض های کودکی اجتناب ناپذیر وجود دارند در معرض رابطه اجتماعی بین کودک و والدین عامل اصلی است. هورنای معتقد بود که دوران کودکی تحت سلطه نیاز به امنیت قرار دارد که منظور او نیاز به جمعی و برحذر بودن از ترس بود. تجربه کردن احساس امنیت و فقدان ترس، برای رشد بهنجار کودک اهمیت زیادی دارد. امنیت کودک کلا بستگی دارد به این که والدین چگونه با او برخورد می‌کنند. والدین با نشان ندادن صمیمیت و محبت نکردن به کودک، امنیت او را تضعیف می کند. والدین برای تضعیف امنیت فرزندانشان به شیو های مختلف عمل می کنند. از جمله این رفتارهای والدین می توان به این موارد اشاره کرد: ترجیح دادن آشکار یک فرزند بر دیگری، تنبیه غیر منصفانه، رفتار دمدمی، وفا نکردن به عهد، تمسخر، تحقیر و منزوی کردن کودک در برابر همسالان. هورنای معتقد بود که کودکان می فهمند محبت والدین به آن ها واقعی است یا نه. ابراز محبت ساختگی و کاذب کودکان را به راحتی گول نمی زند. امکان دارد کودک به دلیل درماندگی، ترس از والدین، نیاز به محبت واقعی یا احساس گناه خصومتی را که والدین با رفتارهای تضعیف کننده خود ایجاد می کنند را سرکوب کنند او معتقد بود اگر کودکان شدیدا در حالت وابستگی نگه داشته شوند، در این صورت درماندگی حاصل خواهد شد. هرچه کودک بیشتر احساس درماندگی کند ، کمتر جرات می کند به والدین خود مخالفت کند. والدین از طریق تنبیه، سوء استفاده بدنی یا شکل های ظریف تر تهدید و ارعاب به راحتی می توانند باعث شوند که کودک از آن ها بترسد. هرچه کودک بیمناک تر باشد خصومت خود را بیشتر سرکوب می کند. محبت می تواند دلیل دیگری برای سرکوب کردن خصومت نسبت به والدین باشد. منظور از محبت، صمیمیتی است که والدین وانمود می کنند اما واقعی نیست احساس گناه دلیل دیگری برای سرکوب کردن خصومت است. این خصومت سرکوب شده که از رفتارهای گوناگون والدین ناشی می شود نیاز کودک را به امنیت تحلیل کرده و به حالتی می برد که هورنای به آن اضطراب بنیادی می گوید( درایدن 2010، به نقل از اسماعیلی فر، 1390).

رویکرد روانشناسی فردی، نظریه آلفرد آدلر

آلفرد آدلر بنیان گذار این رویکرد است. در این دیدگاه تاکید اساسی بر عوامل اجتماعی تا عوامل زیستی، آدلر و پیروان او مکانیزم های دفاعی را وسیله ای برای غلبه بر احساس حقارت ناشی از ضعف های کودکی قلمداد می کنند. انسان برای غلبه بر احساس حقارت (که از آن به زنانگی نیز تعبیر می شود) و رسیدن به برتری، شیوه زندگی خود را شکل می دهد. در واقع غالب اختلالات رفتاری انسان ها از وجود اختلال در شیوه زندگی آنان ناشی می شود. ترتیب تولد فرزندن که از آن به ردیف تولد یاد می شود، در رشد اجتماعی آنان بسیار موثر است( علی بکیان، 1384). همان طور که گفته شد آدلر بر جنبه اجتماعی بودن انسان تاکید داشت. از نظر آدلر هر شخص بیش از هر چیز موجودی اجتماعی است. شخصیت ما در اثر محیط و تعامل های اجتماعی فردی شکل می گیرد. آدلر به جای ناهشیار، سطح هشیار را به عنوان اصل شخصیت در نظر می گیرد( شولتز، 1998،ترجمه سیدمحمدی،1385).

رویکرد پدیدار شناختی، نظریه کارل راجرز:

کارل راجرز به عنوان مبتکر رویکرد معروفی به روان درمانی است که در آغاز به درمان بی رهنمود یا درمان متمرکز به درمانجو معروف بود و اخیرا به درمان متمرکز بر شخص شهرت یافته است. نظریه راجرز درباره شخصیت آدمیان با روان درمانی او چنان آمیخته است که تفکیک این دو، تقریبا با دشواری جدا کردن تار و پود یک پارچه بافتنی است (شولتز، 1998،ترجمه سید محمدی،1385).

به نظر راجرز هر فرد رویدادها و تجربه های پیرامون خود را دریافت می کند و به آنها معنا می بخشد. این مجموعه انسان ها از آن به خود یا من یاد می کنند، خویشتن را به وجود می آورد. مفهوم خود پندار که بر الگوی سازمان یافته و پایداری از ادراکات دلالت دارد، همیشه حفظ می شود، در حالیکه خویشتن در حال تغییر است. تنها گرایش انسان تلاش برای شکوفایی، نگهداری و پیشرفت ارگانیسم در حال تجربه است. از این روند به خودشکوفایی یاد می شود. انسان همواره از شیوه هایی در رفتار خود استفاده می کند که با مفهوم وی از خویشتن همسان شده ابشد. این روند همسانی، هم خوانی خویشتن نامیده می شود. انسان ها به توجه مثبت نیاز دارند تا تجربیات خود را انکار نکنند. رفتارهایی چون دوست داشتن، احترام، همدلی، پذیرش و… پاسخ به این نیاز می باشند. در صورت ارضای این نیاز، تجربیات ناهمگون با خودپنداری، دیگر انکار نمی شوند و بنابراین ضرورت وجودی مکانیزم های دفاعی نیز منتفی می شود در صورت برقراری سه شرط، عزت نفس در افراد شکل می گیرد : پذیرش کامل و یا تقریبا کامل فرزندان از سوی والدین، مشخص کردن دقیق محدوده اعمال آن ها و احترام به آزادی در اعمال فردی، که در این محدوده مشخص وجود دارد( علی بکیان، 1384).

Karen Hornay

Basic anxity

Alfred adler

Carl Rogers

رویکرد شناختی، نظریه کلی

رویکرد شناختی به شخصیت بر شیوه هایی تمرکز دارد که مردم توسط آن ها فرد و محیط شان را می شناسند یعنی این که چگونه آن ها را درک می کنند. ارزیابی می کنند، یاد می گیرند، فکر می کنند و مشکلات را حل می کنند. این واقع یک رویکرد روان شناختی به شخصیت است. زیرا منحصرا بر فعالیت های ذهنی هشیار تمرکز می کند. نظریه کلی به نظریه سازه های شخصی معروف است. محور بحث او این است که انسان از یک سو موجودی است عاقل و دارای شناخت و از سوی دیگر، موجودی است که برای تعبیر و تفسیر رویدادهای زندگی خود از سازه هایی که خود می سازند، استفاده می کند. به یک معنی، هر انسان از نظر کلی دانشمندی است که عاقلانه با روش عملی خاص خود پدیده ها را تعبیر و تفسیر میکند (کریمی، 1383).

در نظریه کلی سبک شناختی بعد مهم شخصیت است به نظر وی افرادی که از نظر پیچیدگی شناختی بالا هستند می توانند در بین مردم تنوع بسیار زیادی را ببینند و قادرند به راحتی یک شخص را در طبقات اجتماعی زیادی قرار دهند و بهتر می توانند رفتار دیگران را پیش بینی کنند. آن ها در مقایسه با افرادی که از نظر سادگی شناختی بالا هستند آسان تر می توانند تفاوت های موجود بین خودشان و دیگران را تشخیص دهند، معمول تر هستند و هنگام تعبیر نمودن دیگران بهتر می توانتد با اطلاعات ناسازگار برخورد کنند اما اشخاصی که از نظر سادگش شناختی بالاتر هستند احتمالا دیگران را در یک طبقه جای می دهند و هنگام قضاوت کردن در مورد دیگران کمتر قادر به درک تفاوت ها هستند ( شولتز ، 1998،سیدمحمدی،1385).

نظریه آلپورت

آلپورت به بررسی شخصیت بر پایه چند اصطلاح و مفهوم مهم قرار دارد : 1- انگیزش هشیار  2- افراد برخوردار از سلامت روانی  3- رفتار تاثیرگذار  4- بی نظیر بودن هر فرد  5- نگرش التقاطی به نظریه های دیگر. آلپورت احتمالا اولین نظریه پرداز شخصیت بود که افراد برخودار از سلامت روانی را بررسی می کرد. شخصیت های پخته با رفتارهای تاثیرگذار مشخص می شوند. یعنی نه تنها به محرک های بیرونی واکنش نشان می دهند بلکه همواره قادرند به شیوه های تازه و مبتکرانه بر محیط شان تاثیر بگذارند و باعث شوند محیط شان به آنها واکنش نشان دهد. رفتار تاثیر گذار صرفا به سمت کاهش تنش ها هدایت نمی شود، بلکه به سوی ایجاد تنش های جدید نیز گرایش دارد.

تعداد کمی از روانشناسان در تعریف اصطلاحات به اندازه آلپورت دقیق بوده اند. روشی که او در تعریف پیش گرفت، کلاسیک است. او ریشه کلمه پرسونا را تا ریشه های یونانی از جمله معانی زبان لاتین ردیابی کرد و پس از آن 49 تعریف از شخصیت را به صورتی که در الهیات،فلسفه، حقوق ، جامعه شناسی و روان شناسی به کار می رفتند به دست آورد. او بعداً پنجاهمین تعریف را ارائه کرد که در سال 1973 عبارت بود از سازمان پویای درون شخصی ، که از نظام های روانی- جسمانی تشکیل شده اند. که الگوهای شاخص رفتار، افکار و احساسات شخص را ایجاد می کنند (آلپورت 1937، اسماعیلی فر، 1390).

از تعریف فوق می توان فهمید که از نظر وی، شخصیت مجموعه از اجزای جدا از هم نیست، بلکه دارای سازمان است. شخصیت غیر فعال نیست بلکه فعال و دارای فرآیندهایی است. شخصیت یک مفهوم روانشناختی است، با این وجود به طور تنگاتنگی با بدن جسمانی گره خورده است. شخصیت یک نیروی علّی است و کمک می کند مشخص کنیم شخص چگونه با محیط در ارتباط است شخصیت نه به یک طریق بلکه به شیوه های مختلف              یعنی در رفتار، افکار و احساسات ما متجلی می شود (شولتر 1998، ترجمه سید محمدی 1381).

Kelly

Alport

شخصیت از دیدگاه کتل

کتل بعد از بیست سال پژوهش فشرده تحلیل عاملی، 16 صفت عمقی را به عنوان عوامل بنیادی شخصیت معرفی کرد. این عوامل به صورتی که اغلب مورد استفاده قرار می گیرند، یعنی به صورت آزمون یعنی شخصیت به نام پرسشنامه عاملی شخصیت ( NEO) شهرت دارند. کتل این صفات را به شکل دو قطبی ارائه داد ( کتل، 1973، کتل و کلاین، 1977 ).

هدف و مقصود کتل از مطالعه شخصیت، پیش بینی رفتار است یعنی آن چه شخص در پاسخ به یک موقعیت یا محرک خاص انجام خواهد داد. به همین جهت او متغیرهای شخصی و موقعیتی و تعامل آن در تحت تاثیر قرار دادن شخصیت تصدیق می کند او این دیدگاه از شخصیت را به صورت ریاضی در معادله زیر بیان می کند :

R = پاسخ یا واکنش فرد   S= موقعیت یا محرک                      R=F(p,S)

P= ساختار یا کارکرد شخصیت که عامل ناشناخته در این معادله می باشند شناختن آن از همه دشوارتر به نظر می رسد ( کریمی، 1375).

رویکرد صفات به شخصیت

همه کسانی که درباره شخصیت نظر داده اند مقصودشان دست یافتنت به متغیرها یا عواملی بوده است، که بتوان به وسیله آن به توصیف و توجیه چگونگی رفتار ها پرداخت برای این منظور طریق روان درمانی یا روانشناختی حیوانی و تحقیقات آزمایشگاهی بیشتر مورد استفاده بوده است. اما چند تن از روانشناسان که کتل و آیزنک از معروف ترین آن ها هستند، بیشترین روش آماری را که بر پایه جمع آوری اطلاعات گوناگون و روان سنجی و تست های عینی و سرانجام نتیجه گیری توسط تحلیل عوامل قرار دارند بکار می برند. این طریقه آماری پیش از این بیشتر برای آزمایش و اندازه گیری هوش و استعدادهای مختلف بکار می رفت ولی چندی است که متوجه متغیرها یا عوامل شخصیت نیز گردیده است (سیاسی، 1371). از آن جایی که طبقه بندی مردم به وسیله صفت‌هایشان بسیار ساده و قابل فهم به نظر می رسد و مبتنی بر عقل سلیم است رویکرد صفات سال ها مورد استفاده بوده است. در سال های اخیر بعضی از روانشناسان شخصیت، این اندیشه را که شخصیت مرکب از صفت های چندی است، مورد انتقاد قرار داده اند. دلیل چنین افکاری را می توان در اختلاف نظر مربوط به اهمیت نسبی متغیرهای شخصی ( از قبیل صفت ها) یا متغیرهای محیطی یا موقعیتی موثر بر رفتار ردیابی کرد چنین استدلال می شود که در صورت وجود صفت ها افراد در تمام موقعیت ها رفتار کسانی نشان داده و ثبات بدین موقعیتی، از خود بروز می دادند، اندیشه ای که به وسیله پژوهش ها مورد تایید قرار نگرفته است رفتار انسان در موقعیت های مختلف متفاوت است. واقعیتی که در این اختلاف نظر مورد غفلت قرار گرفته بود این است که چهره های مشهور نظریه صفات – آلپورت وکتل – هرگز به ثبات ((بین موقعیتی » در رفتاره اشاره تلویحی نکرده اند. هر دو نظریه تاثیر و موقعیت بر رفتار را به حساب آورده اند. از این رو می توان به درستی گفت که آنان رویکردتعاملی را پذیرفته و تشخیص داده اند که رفتار تابعی است از تعامل بین متغیرهای موقعیتی و شخص علی رغم این اختلاف نظر رویکرد صفت به شخصیت بسیار حائز اهمیت است به ویژه برای توصیف رفتار (شولتز، ترجمه کریمی 1377).

Cattell

Eysenck . Hj

Factor analysis

Cross – situational

نظریه طرح پنج عاملی شخصیت

اگر چه خصوصیات شخصیتی زیادی وجود دارد، اما از جمله مهم ترین و با نفوذ ترین مدل ها در بررسی صفات شخصیت در ده های اخیر مدل پنج عاملی بوده است که بیش از همه، پژوهش درحوزه شخصیت را به خود اختصاص داده است. (ون در لیندن و همکاران 2010). روان رنجور خویی (N) به تمایم فرد برای تجربه اضطراب، تنش، خصومت، تکانشگری، افسردگی، و حرمت نفس پایین بر می گردد. برونگرایی (E) به تمایل فرد برای مثبت بودن، جرات طلبی، پرانرژی بودن و صمیمیت اتلاق می شود. گشودگی نسبت به تجارب نو (O) به تمایل فرد به کنجکاوی، عشق به هنر، انعطاف پذیری و خرد ورزی گفته می شود. موافقت (A) به تمایل فرد به بخشندگی ©، به تمایل فرد برای منظم بودن، کارآمدی، قابلیت اتکا، خود نظم بخشی، پیشرفت مادی، منطقی بودن و آرام بودن باز می گردد ( مک کری و کاستا، 2004).

شرح این پنج عامل به ترتیب زیر است :

روان رنجورخویی (N) :

روان رنجورخویی یا هیجان پذیری منفی به تعدادی از محرک های نیرومند که لازمه بیرون کشیدن هیجانات منفی در شخص است مربوط می باشد. عامل هیجان پذیری منفی به توانایی شخص برای مقابله با استرس و تحمل آن اشاره دارد. از این عوامل به عنوان ثبات هیجانی نیز نام برده شده است. پیوستار که شامل اشخاص واکنشی (N⁺)، اشخاصی پاسخی (N⁼)، و اشخاص ارتجاعی (N^-) می باشد. افراد واکنشی در عامل N نمرات بالایی دارند. این افراد یا واکنش نشان دهنده ها، کسانی هستدکه در مقایسه با عموم مردم، هیجانات منفی بیشتری را تجربه می کنند این افراد به همه محرک ها واکنش نشان می دهند و نسبت به دیگران از زندگی خود رضایت کمتری دارند.

افراد ارتجاعی در عامل روان رنجورخویی نمرات کمتری می گیرند. این افراد در مقایسه با دیگران، نسبت به آن چه در اطراف آن ها می گذرد، تاثیر پذیرتر هستند. اشخاصی که کمتر مایه زحمت دیگران می شوند، جز این گروه هستند. در حد میانی این نمودار اشخاص پاسخی وجود دارند که ترکیبی از خصوصیات واکنشی بودن و ارتجاعی بودن را دارا می باشند ( هواردو و هوارد، 1995).

در مجموع، تمایل کلی به عواطف منفی مانند ترس، غم، دستپاچه بودن، عصبانیت، احساس گناه و تنفر، در حوزه N قرار می گیرند. مردان و زنان دارای نمرات بالا در روان رنجورخویی (N⁺) دارای عقاید غیر منطقی هستند و کمتر می توانند تکانه های خود را کنترل کنند. این افراد نسبت به دیگران کمتر با استرس کنار می‌آیند. بیماران نوروتیک در N  نمرات بالایی می گیرند (آیزنک و آیزیک، 1964، به نقل از کوستا و  مک کری، 1992).

برون گرایی ( E) :

برون گرایان، جامعه گرا هستند، اما توانایی اجتماعی فقط یکی از صفاتی است که حیطه برون گرایی دارای آن است. علاوه بر آن، مردم دوستی، گردهمایی، جرات ورزی، پرحرفی از صفات برون گرایان است. این افراد لذات جنسی و فعالیت را دوست دارند و تمایل به شاداب بودن دارند و سرخوش و با انرژی و خوش بین هستند (کوستا  و مک کری، 1992).

پیوستار برون گرایی شامل اشخاص برونگرا (E⁺)، دوسوگرا ( E⁼) و درونگرا (E^-)، می باشد. در یک طرف پیوستار، برونگراها (E⁺)، تمایل دارند که بیشتر اوقاتشان را با برقراری ارتباط زیاد و لذت بردن از آن سپری کنند. برون گرا ها تمایل زیادی به رهبری کردن دارند، دوستانه و اجتماعی می باشند و بسیار فعال هستند. در طرف دیگر پیوستار درونگراها (E^-) هستند که از ارتباط برقرار کردن خودداری می کنند آن ها مستقل و خوددار و یک نواخت هستند و از تنها بودن لذت می برند. درمیان این پیوستار دو سوگراها (E⁼) قرار گرفته اند که هم ویژگی منزوی بودن و هم ویژگی فعال بودن دارند (هوارد و هوارد، 1995).

Mc. crae

Cost

Reactive

Responsive

Resilient

Howard & Howard

Extravert

Ambiver

Introvert